Στέλιος Κυριακίδης: η νίκη στη Βοστώνη 1946

Ποιος ήταν ο Στέλιος Κυριακίδης πριν το 1946

Ο Κυριακίδης γεννήθηκε στις 15 Ιανουαρίου 1910 στο ορεινό χωριό Στάτος, κοντά στην Πάφο της Κύπρου, σύμφωνα με το Olympedia. Σε ηλικία 19 ετών εργάστηκε στο σπίτι του Βρετανού στρατιωτικού γιατρού Reginald Cheverton, σύμφωνα με το Neos Kosmos, το οποίο τοποθετεί στην ίδια ηλικία και την έναρξη της προπόνησής του στη Λεμεσό. Η επίσημη βιογραφία του Κυριακίδη δίνει διαφορετική ηλικία για το καθοριστικό γεγονός: αναφέρει ότι ο Cheverton ενθάρρυνε τον «πλέον 22χρονο» Κυριακίδη να ξεκινήσει το τρέξιμο και του χάρισε τον πρώτο του εξοπλισμό, λίγο πριν από το ντεμπούτο του στους Παγκύπριους Αγώνες του 1932 — μια τριετή διαφορά ανάμεσα στις δύο πηγές που δεν επιλύεται εδώ. Στους πρώτους του Παγκύπριους Αγώνες, το 1932, κατέκτησε αρκετούς τίτλους σε δρόμους αντοχής (Olympedia).

Εκπροσωπώντας την Ελλάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου το 1936, τερμάτισε 11ος στον μαραθώνιο (στα 10.000 μ. δεν εκκίνησε), σύμφωνα με το Olympedia. Εκεί γνώρισε τον Αμερικανό δρομέα Johnny Kelley, ο οποίος τον προσκάλεσε στον Μαραθώνιο της Βοστώνης. Το 1938 ταξίδεψε στη Βοστώνη και έτρεξε τον αγώνα, αλλά εγκατέλειψε λόγω πληγών από καινούργια παπούτσια· όπως μετέφερε τότε ο δημοσιογράφος της Boston Globe Jerry Nason, ο Κυριακίδης του είπε: «Κάποια μέρα θα επιστρέψω, και ίσως κερδίσω τον Μαραθώνιό σας» (Boston.com).

Η Κατοχή, η αντίσταση και η απόφαση να τρέξει ξανά

Κατά τη διάρκεια της τετράχρονης γερμανικής Κατοχής, ο Κυριακίδης πούλησε μεγάλο μέρος της περιουσίας του —τελικά και το σπίτι του— για να μη λιμοκτονήσει η οικογένειά του, σύμφωνα με ρεπορτάζ της Boston Globe που παραθέτει το Boston.com. Το Neos Kosmos αναφέρει ότι συμμετείχε στην ελληνική αντίσταση μεταφέροντας μηνύματα σε αντάρτικες ομάδες.

Σύμφωνα με το Neos Kosmos, το 1943 συνελήφθη μαζί με 49 ακόμη Έλληνες στην πλατεία Χαλανδρίου με σκοπό την εκτέλεσή τους. Όταν του ζητήθηκε ταυτότητα, έδειξε την ολυμπιακή του κάρτα από το Βερολίνο· ο Γερμανός αξιωματικός, ο ίδιος πρώην δρομέας αντοχής, τον αναγνώρισε και τον γλίτωσε, ενώ οι υπόλοιποι 49 εκτελέστηκαν. Το Olympedia περιγράφει γενικότερα ότι «δύο φορές απέφυγε την εκτέλεση» αναγνωρισμένος ως Ολυμπιονίκης, χωρίς να δίνει λεπτομέρειες. Η επίσημη βιογραφία του Κυριακίδη περιγράφει ένα συγγενικό αλλά όχι ταυτόσημο περιστατικό, χρονολογημένο το 1942: τυχαία σύλληψη από γερμανική περίπολο, χωρίς αναφορά σε πλατεία Χαλανδρίου ή στον αριθμό 49. Η διαφορά έτους και λεπτομερειών ανάμεσα στις πηγές δεν έχει επιλυθεί, και δεν είναι σαφές αν το «δύο φορές» του Olympedia αναφέρεται στο ίδιο περιστατικό που περιγράφει το Neos Kosmos ή σε δεύτερο, ξεχωριστό επεισόδιο.

Μετά τον πόλεμο, με την Ελλάδα να βυθίζεται σε λιμό, ο Κυριακίδης ξανάρχισε προπόνηση με έναν στόχο: να επιστρέψει στη Βοστώνη και να τραβήξει την προσοχή του κόσμου στην κατάσταση της πατρίδας του. «Θα τρέξω για την Ελλάδα», είπε τότε, όπως καταγράφει το Boston.com.

Ο αγώνας του 1946: 2:29:27 και η κραυγή στο τέλος

Στον 50ό Μαραθώνιο της Βοστώνης, τον Απρίλιο του 1946, ο Κυριακίδης έφτασε στην αφετηρία έχοντας —κατά το Olympedia— πουλήσει τα έπιπλά του για να αγοράσει εισιτήριο για τις ΗΠΑ, με δευτερεύουσα βοήθεια από τους Ελληνοαμερικανούς ευεργέτες Γιώργο και Σπύρο Demeter· το Boston.com αναφέρει ονομαστικά μόνο τον Γιώργο Demeter, και συνδέει την πώληση περιουσίας του με την επιβίωση της οικογένειάς του κατά την Κατοχή (1941-44) και όχι ρητά με τη χρηματοδότηση του ταξιδιού του 1946 — οι δύο αφηγήσεις δεν αντικρούονται πλήρως, αλλά ούτε ταυτίζονται. Ήταν τόσο αδύναμος από τη στέρηση που οι διοργανωτές ανησύχησαν για την υγεία του πριν του επιτρέψουν να εκκινήσει, σύμφωνα με το Boston.com.

Κοντά στο τέλος, τρέχοντας δίπλα στον υπερασπιστή του τίτλου Johnny Kelley, ένας ηλικιωμένος άνδρας από το πλήθος φώναξε «Για την Ελλάδα, για τα παιδιά σου» — και αυτό τον έσπρωξε να απομακρυνθεί και να πάρει τη νίκη, σύμφωνα με δύο ανεξάρτητες πηγές, το Olympedia και το Neos Kosmos. Τερμάτισε σε 2:29:27, τον ταχύτερο χρόνο μαραθωνίου παγκοσμίως εκείνη τη χρονιά και 14 λεπτά καλύτερο από το προσωπικό του ρεκόρ (Neos Kosmos). Κατά την οικογένειά του, ο ίδιος φώναξε «Για την Ελλάδα» καθώς τερμάτιζε (CBS News Boston, μαρτυρία του γιου του Δημήτρη Κυριακίδη).

Ο Kelley σχολίασε μετά τον αγώνα: «Πώς μπορείς να νικήσεις έναν τέτοιο άνθρωπο; Δεν έτρεχε για τον εαυτό του, το έκανε για τη χώρα του» (Boston.com).

Ο πρώτος «φιλανθρωπικός δρομέας» της Βοστώνης

Η επίσημη σελίδα φιλανθρωπιών της BAA γράφει σήμερα: «Ο Στέλιος Κυριακίδης, πρωταθλητής του Μαραθωνίου της Βοστώνης το 1946, θεωρείται ευρέως ο πρώτος δρομέας-συλλέκτης δωρεών στην ιστορία του αγώνα» (baa.org/charities). Η γενική ιστορική σελίδα του Μαραθωνίου στο ίδιο site, αντίθετα, δεν τον αναφέρει καθόλου ονομαστικά — η αφήγηση εκεί προχωρά κατευθείαν από το 1936 στο 1947, γεγονός που επιβεβαιώθηκε με άνοιγμα της σελίδας στις 29/9/2026.

Μετά τη νίκη, ο Κυριακίδης περιόδευσε στις ΗΠΑ για να ευαισθητοποιήσει κοινό και αρχές για την πείνα στην Ελλάδα, σύμφωνα με το Neos Kosmos. Κατά τη μαρτυρία του γιου του στο CBS News Boston, η περιοδεία περιελάμβανε και συνάντηση με τον πρόεδρο Harry Truman.

Το «Πακέτο Κυριακίδη»: η βοήθεια που έφτασε στην Ελλάδα

Ο γιος του, Δημήτρης Κυριακίδης, περιγράφει στο CBS News Boston ότι ο Truman ενέκρινε ειδική βοήθεια γνωστή ως «Kyriakides Aid Package» — «25.000 τόνους τροφίμων, φαρμάκων και άλλων ειδών». Το Neos Kosmos δίνει το ίδιο μέγεθος βοήθειας («25.000 τόνοι βοήθειας που μοιράστηκαν σε πάνω από ένα εκατομμύριο Έλληνες») και προσθέτει ότι συγκεντρώθηκαν επιπλέον 250.000 δολάρια σε μετρητά. Το Olympedia επιβεβαιώνει ανεξάρτητα τον αριθμό «πάνω από 25.000 τόνους προμηθειών».

Ο δημοσιογράφος της Boston Globe Jerry Nason, σε αναδρομικό του κείμενο του 1980 που παραθέτει το Boston.com, περιέγραψε ευρύτερα ότι η δραματικότητα της νίκης «απελευθέρωσε εκατομμύρια δολάρια σε δωρεές για την ελληνική εκστρατεία βοήθειας» — μια γενικότερη εκτίμηση για τα επόμενα χρόνια της εκστρατείας, διαφορετική από το συγκεκριμένο αρχικό πακέτο του 1946, και τα δύο μεγέθη δεν πρέπει να προστίθενται σε ένα ενιαίο ποσό.

Κατά την επιστροφή του στην Ελλάδα, περίπου ένα εκατομμύριο Έλληνες παρατάχθηκαν στους δρόμους της Αθήνας για να τον υποδεχθούν· έγινε τελετή στον Ναό του Ολυμπίου Διός και η Ακρόπολη φωτίστηκε προς τιμήν του για πρώτη φορά μετά την Κατοχή (Olympedia). Του απονεμήθηκε ο Μεγαλόσταυρος του Τάγματος του Φοίνικα από τον Βασιλιά των Ελλήνων (Olympedia).

Το άγαλμα «Spirit of the Marathon»: Hopkinton και Δήμος Μαραθώνα

Στο 1ο μίλι της διαδρομής του Μαραθωνίου της Βοστώνης στέκεται ένα άγαλμα ύψους 3,6 μέτρων (12 πόδια) που απεικονίζει δύο Έλληνες δρομείς: τον Σπύρο Λούη, νικητή του πρώτου σύγχρονου Ολυμπιακού Μαραθωνίου το 1896, να δείχνει τον δρόμο, και δίπλα του τον Κυριακίδη (Boston.com). Το γλυπτό, με τίτλο «Spirit of the Marathon», τοποθετήθηκε στο Hopkinton το 2004 (Olympedia) και αφιερώθηκε επίσημα το 2006, για τα 60 χρόνια από τη νίκη του 1946 (Boston.com).

Ένα πανομοιότυπο αντίγραφο του γλυπτού βρίσκεται στον Δήμο Μαραθώνα, την «αδελφοποιημένη πόλη» του Hopkinton στην Ελλάδα, σύμφωνα με το Boston.com — σύνδεση που κλείνει κυριολεκτικά τον κύκλο ανάμεσα στον πρώτο νικητή του Μαραθωνίου, το 1896, και τον άνθρωπο που, μισό αιώνα αργότερα, έτρεξε τον ίδιο δρόμο για να σώσει την πατρίδα του.

Η κληρονομιά μέχρι σήμερα

Το 2021, για τα 125 χρόνια του θεσμού, η BAA τοποθέτησε πανό με ολόσωμη εικόνα του Κυριακίδη σε εμφανές σημείο της διαδρομής, απέναντι από το Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στη Βοστώνη, και πραγματοποίησε την πρώτη στην ιστορία της τελετή έναρξης, με αναφορά στην παράδοση της ελληνικής ελαιόκλαδης δάφνης για τους νικητές (Neos Kosmos, 30/9/2021).

Τον Απρίλιο του 2026, 80 χρόνια μετά τη νίκη, ο γιος του Δημήτρης επέστρεψε στη Βοστώνη για να γιορτάσει μαζί με την BAA (CBS News Boston). Το επίσημο πρόγραμμα φιλανθρωπίας της διοργάνωσης, που ξεκίνησε το 1989 και σήμερα περιλαμβάνει σχεδόν 200 οργανισμούς, εξακολουθεί να αναφέρει τον Κυριακίδη ως τον άνθρωπο που το ενέπνευσε (baa.org/charities). Ο ίδιος πέθανε στην Αθήνα στις 10 Δεκεμβρίου 1987, σε ηλικία 77 ετών (Olympedia).